På Gjallarbrui - Eno
Skjermbilde 2014-01-06 kl. 11.43.03

På Gjallarbrui

Draumkvedet syner oss religiøse visjonar, valdsbruk og copy+paste frå 1800-talet.

Tekst Espen Ingebrigtsen Foto Illustrasjon: Grandpeople.no (fra utgivelsen av Arne Nordheims Draumkvedet)

Del:

Draumkvedet-grutte

Dei siste vintrane har eg høyrd Draumkvedet kvar ettermiddag, særleg innspelinga der Berit Opheim Versto syng i Vangskyrkja på Voss. Den klåre, suverene røysta hennar fyller kyrkjerommet frå 1300-talet med den merkelege historia om Olav Åsteson:

Vil du meg lyde eg kvea kan

om einkvan nytin drenge

alt om han Olav Åsteson

som heve sovi so lengje

Eg har ofte vorte sitjande fastfrosen, språklaus og tom i eit slags grenseland mellom musikken og kvardagen når Berit Opheim Versto, som må vere ein av våre største vokalkunstnarar og som song dei 43 strofene i éi taking, varslar at Olav Åsteson fortele sine draume. Ho lukkast med å gjere ein heilskap av nettopp draum og kvede. Eg blir stadig djupt fascinert av dei fire steva ho legg inn når omkveda i teksten skiftar, tonale ornament som utmerkar innspelinga som ei briljant studie av idealiserte folketonar. Berit Opheim Versto sitt perfeksjonerte, diamantklåre Draumkvede er basert på den restaurerte tekstversjonen til Moltke Moe frå 1894, men i samanlikning med andre innspelingar har eg fått ei kjensle av at denne versjonen gjer mellomalderen i overkant stoverein. Eit kritisk blikk på historia til diktet, og då særleg teksten, viser at Draumkvedet rommar noko meir enn visjonære vers i ei vokal folkedrakt.

Det katolske visjonsdiktet Draumkvedet, fyrste gong skrive ned i Vest-Telemark på 1840-talet, fortel om Olav Åsteson, som sovnar på joleaftan, vaknar opp tretten dagar seinare og gjeng til kyrkja, der han fortel om draumane sine. Olav har i draumane sett åt heitte helvete og paradis, og vorte vitne til kva som hender med sjelene etter livet. Det heiter at han har gjenge Gjallarbrui, som i norrøn mytologi var brua mellom menneskeverda og Åsgård, der bikkja bite og ormen sting og stuten stend og stangar. Om ein ikkje greidde prøvene på Gjallarbrui, kunne ein styrte utfor og forsvinne i elva Gjǫll. Den som vil til paradis, bør ha halde seg unna synd og kjetterske tankar på jorda: Det slepp ingen over Gjallarbrui, som felle domane vrange.

)

Konsekvensane av vonde handlingar blir framstilte scenisk i den katolske truslæras sanselege skrekkabinett. Kvar sjel blir sett på prøve, og Olav Åsteson ser evig og grufull straff av syndarar i etterlivet som ei didaktisk åtvaring mot handlingar som kunne verke nedbrytande i det jordiske livet. Til dømes fører incestuøse syskenrelasjonar lukt til helvetet, og dei synduge syskjenbonni som gifte kvòrore på jordi blir attskapte som to ormar som står og hoggje kvòrore i kjæfte. Draumkvedet forhandlar ikkje med syndarar og kjettarar. Også Olav må tåle mykje på veg til paradis: På veg over ein tornekledd mo blir den raude skarlakskappa hans sundriven, og neglene sprett av kvòr ein fing. Han brenn i kroppen, men fær ikkje drikke: eg høyrer vatn, men ser det inkje. Ferda fører han til vòtno dei, der isane brunne blå, altså til nokre vatn med is som er brent svart av flammer. I helvetet er is og eld eitt. Men Gud sender styrkjande ord som gjev han kraft til å halde fram: Gud skaut det i hugjen min, eg vende meg der i frå.

Scenene frå helvetet og paradis er teikna så tydeleg at dei talar like klart til oss i dag som til analfabetar i Kviteseid på 1600-talet. Grutte Gråskjegg, som kan vere namn på både djevelen og Odin, kjem ridande på ein svart hest frå nord, omgjeven av eit larmande fylgje. I paradis ser Olav sankte såle-Mikkjel, ei lokal omskriving av sankt Michael, erkeengelen som i endetida dømer dei som ikkje angrar syndene sine, og han vender seg til Jesum Krist. Symbolikken er tydeleg: Medan dei vonde kreftene og trolldomen kjem frå nord, kjem sankte såle-Mikkjel ridande stilt på ein kvit hest frå sør, i fylgje med Jesum Krist. Når sankt Mikkjel blæs i luren den lange, altså i ein trompet, vekkjer han sjelene i dødsriket så dei skjelv som ospelauv i vinde. På dommens dag veier han alle synde-såline hen til Jesum Krist. Om ein angra syndene sine i rett tid og var god mot dei fattige, kunne sjølv bønder i Vest-Telemark ha håp om å kome til himmelen. I den teksten som Berit Opheim Versto syng, handlar Draumkvedet om korleis Olav Åsteson kjem seg frå underverda til paradis og Pilegrimskyrkja. Men er Draumkvedet primært eit velkomponert teologisk sjeledrama om den visjonære helten Olav som stig opp frå mørkret til ljoset?[1]

 

Ramskeid syng

Vi veit ikkje korleis Draumkvedet har utvikla seg og kva slags funksjonar det har hatt opp gjennom hundreåra. Draumkvedet har aldri vore eit diktverk frå mellomalderen, men ein munnleg tradisjon og ein aktivitet mellom folk og songarar i Vest-Telemark. Ein har registrert over hundre versjonar av diktet, dei kortaste berre på éin, dei lengre på tolv–tretten strofer. Nokre få er endå lengre. Folkemusikaren Aslak Høgetveit (1912–2006) seier om Draumkvedet sin plass i songkulturen i Telemark då han vaks opp, at «det heiter no seg so frå gammalt av at det er ingen som er so kunnig at han kan heile Draumkvæe, men det er heller ingen som er so ukunnig at’n ikkje kan noko». På spørsmålet om kvar han lærte teksten, seier Høgetveit at han ofte høyrde einskilde strofer, men at alle strofene berre sjeldan vart sunge etter kvarandre. Det var heime han lærte og song Draumkvedet då han vaks opp. Tonane var godt kjende frå gamlestev[2].

Husmannsjenta Maren Ramskeid song Draumkvedet for presten M. B. Landstad i Brunkeberg i 1840-åra. Hennar versjon er den mest truverdige av dei overleverte draumkvedefragmenta. Som Høgetveit hadde Maren Ramskeid lært Draumkvedet heime, og då forskaren Landstad frå Kristiania bad henne syngje, vart ho sikkert stolt over at ho hugsa rett rim i nær tretti strofer. Ho la like godt til to ekstra strofer til slutt – på dansk. Skal ein seie noko om Draumkvedet i dag, bør ein vite noko om korleis diktet vart handsama i åra frå 1853 til 1894, perioden frå det året teksten vart utgjeven for fyrste gong og fram til Moltke Moe førti år seinare utforma 52 strofer med ein betre komposisjon. Det orale Draumkvedet vart i denne oppdagingsfasen til det skriftlege Draumkvedet.

Kor gammalt er Draumkvedet? Georg Johannesen har sagt at forsøk på å datere eit anonymt dikt som Draumkvedet fyrst og fremst er ein «selskapsleik»,[3] for det «autentiske», munnlege Draumkvedet er tapt for oss. Frå midten av 1800-talet vart Draumkvedet eit forskingsobjekt, og heilt til 1970-åra var forskinga prega av ei sterk nasjonal orientering, der mellomalderen vart opphøgd til ei norrøn stordomstid. Forskarar daterte Draumkvedet til 1290-talet, noko som truleg er i overkant tidleg.[4] På grunnlag av norrøne motiv, katolske motiv og element frå andre viser meiner Magne Myhren at Draumkvedet oppstod i perioden 1350–1550.[5] Draumkvedet har vore eit munnleg fenomen innan ein folkeleg kultur, der dei hundre registrerte fragmenta tyder på at Draumkvedet har vore ei kjelde som fleire kan ha ausa av.

Han la sæg ne om Joleftansqvællen
den stærkan Svevnen fæk
han vakna inkji för om Trettandagjen
daa Folkje i Kyrkjun gjæk[6]

 

Copy+paste med Moltke Moe

Draumkvedet endra sin grunnleggjande mediale karakter då forskarane skreiv det ned, og Georg Johannesen kallar det overleverte Draumkvedet «eit skriftprodukt frå Kristiania mellom 1853 og 1912».[7] På bygdene vart ein utover 1800-talet mest rent ned av forskarar som ville ta med dialektfarga songtekstar, folkedrakter og rosemåla kråskap tilbake til Kristiania, for å bruke dei som prov på kva nasjonen var i stand til å bringe fram. Den restaurerte teksten i Draumkvedet, slik til dømes Berit Opheim Versto syng han, var på mange måtar ein lekk i nasjonsbygginga på 1800-talet. Den munnlege draumkvedetradisjonen hadde halde seg levande på folkemunne i fleire hundre år, men nasjonsbyggjarane frå Kristiania gjorde Draumkvedet til skriftleg akademikardikting. Moltke Moe var son til eventyrsamlaren Jørgen Moe, og takk vere hans store kunnskapar om mytar og folkedikting fekk me det reinskorne dramaet om Olav Åsteson som gjeng heile vegen frå underverda til paradis, pakka inn som ei mystisk-visjonær erfaring og ein framleis blenkjande juvel overlevert frå sein norrøn tid. Den ivrige professoren klippa og lima tekstfragment til ei samanhengjande forteljing om at Olav Åsteson var ein drøymande kyrkjegjengar som traderte eit indoeuropeisk mytemateriale,[8] noko som gjer Moltke Moe til ein diktar og ein stor formidlar av folkedikting.

Draumkvæde_1904_side_7

Då Moe møtte den gamle songaren Torbjørg Ripilen i 1890, meinte han at ho song med «koralens høitidelighet, salmens inderlighet og av og til som en fjern, dirrende om av kirkeklokker»[9]. Ei slik forståing av Draumkvedet står i fare for å framstille songarane i Vest-Telemark som medlemer av ei romantisk-spiritistisk rørsle av mystikarar, med ei arkivarisk interesse for å ta vare på tradisjonar og vakre tonar frå riktig gamle dagar. Men songarane av Draumkvedet jobba ikkje på Vest-Telemark museum, dei berre song stev og balladar som dei hadde lært av far, farmor og oldefar. Mødrer i Vest-Telemark hadde ikkje berre mystisk-visjonære grunnar for å syngje Draumkvedet for ungane sine heime i dei mørke tømmerstovene. Dei song korte eller lengre fragment, falskt eller harmonisk, med klår eller sprukken røyst, der nokre delar av teksten vart overleverte uforandra gjennom generasjonane, og andre ikkje. Jo eldre Moltke Moe kunne gjere Draumkvedet, di betre vart det for han, og i 1894 gjorde han mykje for å få Draumkvedet til å framstå som ein antikvitet og ikkje ein aktivitet.[10]

 

Kyrkjestrid i Draumkvedet?

Det blir sagt at det var forbode å syngje Draumkvedet i gravferder i Vest-Telemark. Grunnen til dette ligg i reformasjonen og striden mellom den protestantiske og den katolske kyrkja på 1500-talet, der alle spor av katolsk tru vart fjerna med makt. Den lutherske trua til kong Christian III av Danmark-Noreg vart ein katastrofe for kunsthandverket i norske kyrkjer, for i generasjonane etter 1536 reiv vandalar ned og brende mest alt av katolsk utsmykking i kyrkjene. Men nokre restar av katolsk tru heldt seg levande på folkemunne, og det er grunn til å sjå på det katolske Draumkvedet som eit protestdikt – mot den nye trua. Eit av dei merkelegaste bileta i Draumkvedet er syslehuset, der trollkjerringane stod og kinna i raude blod. Det heiter at ein hengde upp yvi ein tjørukjetil og bryta ned ein presteryggje – ein hengte opp ei gryte med tjære og skar opp ein prest. Men det finst ikkje blind vald i helvetet, tvert imot skulle dei valdelege scenene skremme og disiplinere folk sin åtferd i kvardagen.

Munthe-Draumkvedet-2

Ein kan difor spørje seg om kvifor valdelege motiv har vorte integrerte i det ein trudde var ein religiøs draum frå mellomalderen. Delar av Draumkvedet kan lesast som eit panorama over underverda og paradis, men den mystisk-visjonære lesemåten seier ingenting om kvifor Olav gjeng til kyrkja og fortel om draumane sine og kvifor ein prest blir drepen. Georg Johannesen finn motiv i Draumkvedet som tydar på at diktet kan ha vore del av eit kyrkjepolitisk maktspel mellom protestantar og katolikkar rundt år 1600, då den protestantiske trua vart innført med makt frå Tyskland og Danmark. Det heiter at Olav set seg i kyrkjedynni medan presten les lestine lange – Olav stiller seg opp i kyrkjedøra medan presten held preika. Den katolske liturgien er som kjend bygd opp rundt messa, medan den protestantiske er bygd opp rundt preika. Kanskje stiller Olav seg demonstrativt opp i kyrkja og talar presten midt imot, kledd i ei raud skarlakskappe. I så høve er det tale om ei «kjettersk, motreformatorisk» handling i «ein splittande trusscene ved ei kyrkje midt under den høgaste julegudstenesta»[11]. Johannesen ser her eit motreformatorisk motiv og ei sosialhistorisk protestrørsle, og han daterer dei viktigaste delane av teksten til perioden 1580–1620.[12] Biletet av presten som blir kutta i bitar, kan sjåast som at katolikken Olav mobiliserer helveteslæra i ein kamp mot den nye trua. Imaginære mord på prestar er krisemaksimering i den kyrkjepolitiske debatten på 1580-talet. Ein lyt her tenkje på kor valdeleg innføringa av protestantismen var, og at den nye trua mange stader fyrst vart innført når presten synte seg sterkare enn dei lokale karane.

Ein narratologisk detalj underbyggjer synet til Johannesen. Teknisk sett har Draumkvedet to forteljarar som talar og handlar i verda. Rammeforteljaren innleier Draumkvedet med å kvede om ein person som har sagt og gjort noko heilt uvanleg, medan Olav sine ord er lagde i munnen på eit lyrisk eg. Olav Åsteson laga ein så stor skandale – han kritiserte kyrkja – at ein i Vest-Telemark fortsette å syngje om han i fleire hundre år. Songaren ytrar ikkje kyrkjekritikken direkte, men legg orda i munnen på Olav Åsteson. Draumkvedet er i så fall eit kunstnarleg refleksjonsmedium i religionskampane rundt år 1600.[13]

Eg var meg i Auromheimi

Ingen der eg kjende

Berre ho sæle gudmor mi

Med raude gull på hende

Og maanen skine, og vegane falle so vide

 

Hundre gjennomlyttingar

Den moderne draumkvedetradisjonen er i hovudsak eit plate- og konsertfenomen. Det finst ei rekkje framføringar av Draumkvedet, og dei skil seg mykje i tonesetjing og tekstgrunnlag. Det er sterke einskildprestasjonar på alle platene, men ord og tonar blir arrangerte på ulikt vis. Av dei reint vokale innspelingane står Berit Opheim Versto (på CD i 2009) si klokkereine innspeling etter mi meining i ei estetisk særklasse som passar godt til Moltke Moe sin tekst: opphøgd på grensa til det metafysiske, på same måte som ein på 1800-talet idealiserte folkediktinga frå mellomalderen. Ei heilt anna stemning finn ein hjå Aslak Høgetveit (2002) som song Draumkvedet i NRK i 1966, grov og skjelvande i røysta, utan noka teknisk polering. Det fyrste opptaket måtte gjerast om att, men berre nokre sekund skal ha skild dei to versjonane. Han gjekk dessutan opp to heile tonar frå fyrste til siste strofe. Høgetveit sitt Draumkvede er ikkje fint, men likevel unikt og kraftfullt sidan han kjem frå ein annan tradisjon enn dei høgt utdanna folkesongarane me har i dag, og han er vel den som kjem nærast i å attskape ein eller annan autentisk aura.

)

Andre innspelingar tolkar Draumkvedet meir i tonesetjinga. Ei god attgjeving av dei ulike stemmene i Draumkvedet finn ein hjå Ellen Nordstoga og Halvor Håkanes med fleire (1995), som gjer teksten til ein dialog mellom forteljar, lyrisk eg og instrumenta. Dei har halde på andre omkvede, noko som speglar dei ulike tekstversjonane. Fløyte, orgel og fele dannar eit sparsamt, men effektivt lydbilete, som er så komplekst at ein stadig finn nye kvalitetar på plata. Sondre Bratland (2002) medverkar i ein dels dramatisert innspeling frå ein pilegrimsvandring i Spania, der opptaka vart gjorte i til saman 29 kloster og kyrkjer. Kyrkjeklokker, lyden av folkeliv i bakgrunnen og tunge skritt ned kyrkjegolvet gjev plata eit snev av radioteater, og framhevar samanhengane mellom Draumkvedet og mystiske motiv i den sentraleuropeiske katolisismen. Som kvedar briljerer Bratland som vanleg med fine vokale detaljar.

Det same kan ein seie om Agnes Buen Garnås (1984), som syng urestaurerte tekstfragment med karakter og presisjon. Plata er rikt og stemningsfullt tonesett med mellom anna kyrkjeorgel, fele, tverrfløyte og saksofon. Buen Garnås sitt Draumkvede er godt arbeide frå 1980-åra, med eit insisterande, lågmælt preg som står i kontrast til Berit Opheim Versto. Arne Nordheim (2006) sitt radikale arrangement av Draumkvedet tek halvannen time og seier noko om kor fjernt delar av Draumkvedet er frå oss og kor mange tradisjonar og forståingskategoriar me ikkje kan riste av oss, når me freistar å vekkje liv i eit fenomen frå den fjerne fortida. Om ein vil ha noko heilt anna enn innspelingane som legg seg tett opptil den tradisjonelle folkemusikken, tek Nordheim sin høyrespelaktige komposisjon store omvegar rundt både tekst, tone og tanke.[14] Liveopptaket er noko prega av at songarane medverkar i ei lang og kompleks oppsetjing, men eg blir iblant ramma av kvalitetane ved Nordheim sitt Draumkvede, brått, uventa og klårare enn i nokon annan versjon.

)

Etter nokre hundre gjennomlyttingar av Draumkvedet har eg enno stor glede av å bytte mellom dei ulike innspelingane. Det finst ei heilt spesiell kraft i teksten og tonane i draumkvedetradisjonen, uansett kva ein meiner om datering, tekstgrunnlag eller tonesetjing. I den avsluttande strofa i diktet er det kanskje rammeforteljaren som mest presist seier kvifor Draumkvedet framleis kjem til å kalle på merksemda vår, for det er sjølve kvadet om Olav som sov i tretten dagar, som alltid vil kome til å fascinere oss:

Gamle menner og unge

Dei gjeve atter gaume

Alt om’n Olav Åsteson

No hev han fortålt sine draume

 


[1] Dante sin Guddomlege komedie er til dømes noko anna enn Draumkvedet. Rett nok er begge dikta ei form for katolsk visjonsdikting, men dei skil seg frå kvarandre på fleire måtar. Dante grunnla det italienske skriftspråket med Komedien, og ordna teologiske spørsmål, historier og mytar ut frå ei lærd verdsoppfatning. Olav Åsteson ferdast i eit heilt anna miljø, og er heller ikkje er nemnd i skriftlege kjelder før på 1800-talet. Den lærde skriftkulturen i Firenze på 1300-talet er ganske sikkert noko anna enn folkesongarar i Telemark fleire hundreår seinare.

[2] Førekomsten av gamlestev, som var ein slags læredikt, kompliserer biletet av Draumkvedet som ei sjølvstendig ballade, jf. Magne Myhren: «Fylledrøs, stevsamling eller folkevise» i Øyvind Gulliksen (red.): Draumkvedet. Telemark historie 16, 1995, s. 49–53, her s. 53.

[3] Georg Johannesen: Draumkvedet 1993. Oslo: Samlaget, s. 9.

[4] Moltke Moe (Samlede Skrifter III, Oslo 1927, s. 209–345) og Hans Midbøe (Draumkvedet, Oslo 1949, s. 110) er to representantar for dette synet. Bengt R. Jonsson meiner at Draumkvedet ikkje kan vere yngre enn 1325, men denne dateringa tek ikkje omsyn til at vesentlege delar av den overleverte teksten må ha vorte lagt til på 1500-talet. Det er ikkje umogleg at strofeforma kan vere så gammal som Jonsson hevdar, men det provar ikkje at draumkvedetradisjonen, slik me kjenner den, er frå 1290-talet. Sjå Bengt R. Johnson: «Nogot om Draumkvedet» i Gulliksen 1995, s. 46–48, her s. 47.

[5] Magne Myhren i Gulliksen 1995, s. 53. Eit viktig forskingsbidrag er skrive av Gudleiv Bø og Magne Myhren, Draumkvedet. Diktverket og teksthistoria. Oslo 2002. Sjå elles Klaus Johan Myrvoll si melding av boka i Maal og minne 2/2004 s. 210–219.

[6] Sitert etter Magnus B. Landstad si oppskrift av Maren Ramskeid sitt Draumkvede. Tekstbasen dokpro har lagt alle overleveringane av Draumkvedet ut digitalt, sjå www.dokpro.uio.no/ballader/lister/alfa_titler/tittel_61.html

[7] Johannesen 1993, s. 46.

[8] Sjå Moltke Moe: «Draumkvedet. ‘Færden til dødsriget’» i Gulliksen 1995, s. 13–20.

[9] Sitert etter Brynjulf Alver: Draumkvedet, Oslo 1971, s. 11f.

[10] Johannesen 1993, s. 41.

[11] Johannesen 1993, s. 44.

[12] Johannesen 1993, s. 30. Det er eit paradoks at Johannesen daterer Draumkvedet, når han sjølv kallar alle dateringsforsøk for ein «selskapsleik».

[13] Johannesen er påverka av Walter Benjamin sitt historiesyn i analysen av Draumkvedet sine historiske funksjonar. Benjamin meinte at ein måtte ha notida i mente når ein studerte fortida, og Johannesen jaktar i si bok på eit kjend omkvede frå mange av hans eigne tekstar: agon, ord i strid. Johannesen ser Draumkvedet som eit kampdikt, slik hans eigne dikt er. Sånn argumenterer han meir fagpolitisk og ideologisk enn filologisk, og han overser fleire openberre motiv som kan tyde på at draumkvedetradisjonen har røter til tida før reformasjonen. Det er òg problematisk å sjå Olav som ein religiøs dissident, for det kan ha funnest mange historiske aktørar som hadde noko å diskutere med presten. Sjølv om Draumkvedet kan ha vore eit stridsdikt, var ikkje Maren Ramskeid ein religionskrigar då ho song Draumkvedet i 1849.

[14] Karl Seglem, som var teknikar for Berit Opheim Versto i Vangskyrkja i 2006, har på ein eigen CD lagt på eit lydspor til vokalen, der han spelar bukkehorn og raslar med kjettingar m.m. Seglem si tonesetjing er kanskje like mykje i slekt med Arne Nordheim sitt Draumkvede som med dei andre innspelingane som er nemnde her.